1914 – 1918 La culissa

Als 28 gün 1914 dvaintan il successur al trun austriac-ungarais e sia duonna victimas d’ün attentat a Sarajewo. Quai es statta la sbrinzla chi ha fat explodir il butschin da puolvra e chi ha manà infra pacas eivnas a tuot l’Europa, e pacs mais plü tard al muond inter in stadi da guerra. Il motiv pel cumanzamaint da la guerra sun stattas plütöst las differenzas d’interess, d’ideologia e da pretaisas da pussanza, mo a Sarajewo ha cumanzà tuot il desaster.

Üna blerüra da dovairs d’allianzas han sforzà – sumgliaint ad üna reacziun da chadaina a zars, imperatuors e rais o a presidents da stadis democratics d’entrar in guerra.

Las pussanzas centralas (l‘Imperi germanais e la Monarchia dubla austriaca-ungaraisa) d’eiran confruntadas cun l’Entente cordiale (la Republica francesa e’l Reginom uni da la Gronda Bretagna). L’imperi dal zar da la Russia as sentiva d‘üna vart oblià invers l’Entente e vaiva impromiss fingià plü bod da sustegner a la Serbia.

Cur cha la guerra europea ha cumanzà cumbattaivan dimena:

  • sudats germanais cunter sudats frances e sudats russ,
  • sudats austriacs/ungarais cunter sudats serbs ed in Galizia cunter sudats russ.

L’Ingalterra s’ha intermissa pac davo ill’acziun da guerra a la front dal vest ed ha gnü da cumplondscher in seguit bleras victimas.

L’Italia – da quel temp amo ün giuven sistem statal in tschercha da sia aigna identità – ha declerà al cumanzamaint da las dispittas sia neutralità. Vairamaing d’eira il reginom lià al contrat cun las pussanzas centralas (Dreibund), mo l’Italia nun ha considerà il fat d’allianza sco cundiziun. Ch‘ingün dals partenaris nu saja gnü attachà e cha tuots duos hajan declerà la guerra a lur adversaris cul intent offensiv esa gnü argumentà a Roma.

La Svizra ha mobilisà sias truppas. Als 3 avuost 1914 han occupà ils sudats tuot ils passagis da cunfin – eir là ingio cha’ls vaschins nu d’eiran amo in stadi da guerra.Uschè sun rivadas in avuost dal 1914 prümas unitats militaras illa Val Müstair e s‘han postadas demonstrativmaing sül Pass Umbrail ed a Müstair.

In avrigl dal 1915 ha acconsenti l’Entente cordiale pretaisas territorialas da l’Italia a cundiziun cha l‘Italia a) as distanzchescha dal „Dreibund“ e b) ch’ella declera infra ün mais insembel cun l’Entente la guerra a l’anteriur partenari d’allianza. Tirol dal Süd, Istria e Dalmazia hajan da gnir surdats a la fin da la guerra al stadi talian.

Mo l’Italia nu possedaiva la forza militara per tegner püt a quista confruntaziun. La truppa nu d’eira nearmada ne instruida sufficiainta­maing. Las vistas da pudair anectar da vart dals vendschaders quellas regiuns tant desideradas, han motivà als  manaders politics da dar svelt l’impromischiun giavüschada.

Als 23 mai 1915 ha l’Italia declerà la guerra a l’Austria/Ungaria (però na a la Germania). I’s laiva sforzar a l’Austria da fabrichar sü üna terza front da guerra. Quista front staiva tendscher dal Stelvio fin al Lai da Garda, sur la Dolomitas e lung las Alps Carnicas fin a l’Adria. A quista front vaivan da gnir liadas uschè bleras forzas militaras da las pussanzas centralas sco pussibel.

L’Austria/Ungaria vaivan fin qua la plü gronda part lur truppas in acziun sül Balcan ed a la front russa. I nu d’eira stat pussibel da schoglier quellas fronts. L’armada regulara cumbattaiva bainschi valurusamaing ma tuottüna sainza success. Blers sudats sun crodats o rivats in praschunia.

Id es dimena stat da chattar e realisar soluziuns incunvenziunalas. Daspö il 1511 s’obliaivan ils Tirolais da defender svessa la patria in cas da bsögn. Quai tils dispensaiva da prestar servezzan militar dadour lur cunfin territorial. Per pudair garantir quista defaisa dal pajais, d’eiran gnüdas organisadas fuormaziuns cumünalas da tregants chi d’eiran unidas i’ls battagliuns da las valladas. In mai dal 1915 esa gnü appellà a l’onur da quels homens. Quels chi nu d‘eiran amo o nu d‘eiran plü in dovair da prestar servezzan militar s’han annunzchats voluntariamaing per defender la patria. Infra pacs dis han occupà passa 30‘000 tregants dal Tirol, Vorarlberg e Kärnten las pusiziuns da cumbat tenor cumond superiur.

Mo eir las reservas da l’armada regulara sun gnüdas mobilisadas. Uschè sun rivats sül Stelvio tregants da Prada e reservists ungarais pronts per defender il cunfin da la monarchia. Sü là s’han inscuntrats mats da 14-16 ons, accumpognats da lur bazegners chi faivan part a las unitats da tregants dal Vnuost e lura sudats reservists da la Pusta chi nun inclegiaivan tudais-ch e nu vaivan amo mai vis naiv e vadrets.

Intant cha’l commando austriac as stuvaiva cuntantar da forzas per part pac adattadas, vaivan ils Talians forzas in abundanza. La front otalpina d’eira occupada cun sudats alpins fuormats ed instruits ordvart bain.

Fingià dal 1872 possedaiva l’Italia üna truppa alpina chi ha gnü success ed es amo hoz renomnada cul il titel „Alpini“. Dürant la guerra a la front dal südvest sun els stats dal 1915-1918 equivalents a lur inimis.

Da la confruntaziun lung quista front alpina nu s‘haja mai pudü pretender chi sajan capitats quia gronds cumbats o perfin battaglias decisivas pel andamaint da la guerra. Il cumbat sün otezzas tanter 2000 e 4000 meters sur mar es stat influenzà dal respet vicendaivel tanter ils sudats alpins e natüralmaing eir da blers privels e da glünas da la natüra. Lavinas, fraidüras, orcans e fom han fat daplü temma co la probabiltà da gnir toc d’üna culla da l’inimi chi d’eira eir gnü tramiss cun las listessas cundiziuns al lö da cumbat.

Per nus esa hoz greiv d’incleger las fuormas da cumbat applichadas. Id es gnü fourà lungs tunnels tras il glatsch dals vadrets per pudair surprender e batter süls pizs ils posts d’observaziun da l’inimi. Chanuns d’artigliaria sun gnüts struozchats tschients da meters sü per las costas inglatschadas per pudair trar giò dals plü ots pizs süllas culuonnas da transport chi s’approsmaivan. Schi constataivan cha las attachas d’infantaria nu vaivan success, fouraivna tunnels suot ils posts da l‘inimi, tils implivan cun material explosiv e faivan lura ir tuot per ajer.

Las acziuns militaras decisivas per quista front han gnü lö lung il flüm da l’Isonzo. In 12 battaglias esa gnü provà da ragiundscher üna decisiun. Pür in november dal 1917 esa reuschi a las truppas tudais-chas/ austiacas da penetrar fin illa planüra dal Piave. Üna gronda part da la front alpina es gnüda scholta, ma na quella sül Stelvio.

Fin al cumanzamaint da november 1918 han occupà truppas austriacas / ungaraisas il cunfin sülà, sainza stuvair perder ün toc territori. Cun la cunvegna d’armistizi s’ha müdà tuot. Truppas talianas sun avanzadas fin al Brenner e cunter Puntina. Culs contrats da pasch da St. Germain es il Tirol dal Süd gnü surdat al stadi talian.